Publicada Memoria ICE-USC 2002-2006
Introdución do Director
do ICE-USC
Quen teña a xentileza de enxergar
as páxinas que seguen poderá coñecer,
repasar ou mesmo albiscar, dependendo do seu grao de curiosidade,
ou da súa dispoñibilidade para tales mesteres,
a dinámica da presenza pública levada a cabo
polo Instituto de Ciencias da Educación da Universidade
de Santiago de Compostela desde o ecuador do ano 2002 ata
a metade deste 2006 polo que andamos.
Velaí, pois, o relato, suficientemente condensado,
do noso compromiso coa educación en Galicia a través
do traballo feito no único Instituto Universitario
co que aínda hoxe conta o país nos eidos da
formación do profesorado e da investigación
educativa. O que si temos nos principais Campus son Departamentos
relacionados coas Ciencias da Educación, cos que
nos une un permanente afán de colaboración
e complementariedade.
Naturalmente, o que se presenta, cunha extensión
obrigadamente curta, é a referencia das ideas, programas,
accións e publicacións que, a modo de iniciativas
propias ou compartidas, puidemos desenvolver ao longo destes
últimos anos grazas a implicación de moitas
mulleres e homes, profesionais de amplo e variado perfil
académico que co seu saber, maioritariamente ateigado
de entusiasmo, lograron marcar e cumprir propósitos
de avance á altura das circunstancias que hoxe debuxan
os sobranceiros retos da educación, entre outros:
a lingua galega na educación e na sociedade, mellora
da calidade, atención á inmigración,
xestión pedagóxica das novas tecnoloxías,
cambio curricular, espazo europeo da educación superior,
escola e educación social, novas aprendizaxes e competencias
no mundo do traballo, educación para a cidadanía,
ou a motivación dos profesores.
Adianto xa o recoñecemento a todas as persoas e institucións
que teiman en percibir as posibilidades reais de artellar
boas ideas e proxectos desde unha instancia tan vencellada
ao progreso do coñecemento educativo, pero tamén
ás magníficas prácticas que realizan
centos de mestras e mestres, de profesoras e profesores,
de educadoras e educadores nas aldeas, vilas e cidades desta
vizosa parte de Europa.
Sen dúbida, é moito o que queda por facer.
Non obstante, non deberíamos esquecer que a motivación
dos humanos aliméntase daquelo co que nos imos identificando,
procurando unha imaxe de axentes efectivos dando pulo a
obxectivos valiosos. E aí onde ten que agromar a
conciencia do que é posible facer, pois dispomos
de evidencia sobrada sobre o que chegamos a abranguer cando
abrimos canles de participación, e de produción,
na esfera pública da sociedade que contribúe
a que sexamos e permanezamos.
Permítaseme a licencia desa obviedade que a unhas
situacións se pode aplicar máis doadamente
que a outras. Os mellores alicerces do ICE, rebasando os
trinta e cinco anos de vida, seguirán xurdindo da
empírica vontade de traballar arreo, abrindo pistas
nas que a mellor pedagoxía poida remontar e aterrar
o voo da súa imprescindible exploración encol
do avance educativo na sociedade galega; iso sí,
compartindo, colaborando e ofrecendo soporte tanxible a
quen teñan a amabilidade de agasallar con novos vieiros
por onde discorrer máis programas que sexan de utilidade
á universidade, ao conxunto do sistema educativo
e ao país.
Coido, con toda modestia, que o contido desta Memoria amosa
elementos de análise e de reflexión suficientes
sobre o que pretendía subliñar no parágrafo
anterior: ver ao ICE como portal de encontro para todos
os investigadores e profesionais da educación, independentemente
do nivel de ensino, escalafón administrativo ou ámbito
de especialización didáctica. Nos seus diminuídos
espazos físicos sempre tiveron acubillo grandes ‘empresas’,
que o foron e o serán sempre cando axustan ideas
e enerxías, sementando folgos para continuar crendo
na forza epistemolóxica e no poder transformador
da educación. O que non é de recibo histórico
é conxugar os discursos sobre a prospectiva educativa
desta terra descoñecendo o que, con moi modestos
medios, ten aportado este Instituto Universitario desde
Compostela.
Precisamente por iso, as súas posibilidades de órgano
catalizador para continuar afondando no desenvolvemento
educativo de Galicia seguen agardando decisións que
nos homologuen con latitudes coas que desexamos converxer.
Fuxindo de evocacións retóricas, todos somos
razoablemente responsables de consensuar políticas
educativas dignas dunha democracia que avanza pero que aínda
ten arranxos pendentes no seu percorrido cívico.
A intelixencia social aplicada neste eido do coñecemento
recomenda levar adiante aquelas medidas que comporten mais
aproveitamento dos recursos económicos e das infraestruturas
xa existentes.
Se Galicia precisa dun Instituto de referencia para o estudo
da administración, innovación e avaliación
educativas, e mesmo para facer boa investigación,
coa ineludible axuda dos profesores que non traballan na
universidade, estou seguro de non ser o único en
pensar que o ICE-USC estaría polo labor de contribuir,
mancomunadamente coas outras universidades de Galicia, a
crear ese organismo e a dotalo de contido e de sentido práctico,
na celmosa dimensión que interesa ao futuro dos asuntos
educativos para mellor formación da cidadanía
nun mundo globalizado. Tampouco se trata de ningunha novidade,
pois tal idea foi obxecto de proposta institucional (San
Xerome dixit hai algo mais dun lustro). Volvémola
lembrar porque estamos convencidos do seu potencial para
o progreso da calidade educativa por estes pagos, e porque,
sinxelamente, somos inasequibles ao desalento. Nada hai,
nin pode haber, nesta materia, usando os versos de Tennyson,
sen a teimuda porfía capaz de vencer todas as frustracións
para seguir aventando os mellores remedios posibles diante
das irredentas dificultades.
E se de vencer frustracións se trata, agora chegou
o momento de rematar cunha que se pode representar mesturada
coa perplexidade e o paradoxo. Facendo investigacións
como as que leva feito ao longo e ancho de tres decenios
(cunha vizosa colección de libros rotulada, xustamente,
“investigación educativa”), resulta que
este Instituto non conta nos rexistros oficiais como instituto
de investigación, senón como instituto universitario
sen máis. No seu descargo, tal vez o abano de tarefas
e labores abranguidas poida explicar o apocado ritmo dese
degoiro.
Xa que logo, neste intre, lonxe xa dos outeiros minados
de incomprensión, temos que dar os pasos precisos
cara a definitiva configuración do ICE como Instituto
de Investigación Educativa. Alomenos contamos co
sentir favorable da nosa máxima autoridade reitoral,
expresado coas mesmas palabras en distintas comparecencias,
razón dabondo para sermos optimistas de cara aos
vindeiros anos. Por celo investigador non vai quedar, e
para mostra chega coa referencia á convocatoria feita
polo mesmo ICE este 2006, e que supón a inmediata
activación de doce proxectos de investigación
(non cinguidos exclusivamente ao ámbito das ciencias
da educación) a realizar nos dous vindeiros anos,
que se suman, loxicamente, aos que se están desenvolvendo
na actualidade.
Esta Convocatoria é pioneira entre os ICEs das universidades
españolas. Polo seu alcance no eido universitario
e non universitario, erguendo pontes de comunicación
entre ideas e persoas que investigan nos diferentes niveis
de ensino e nas distintas modalidades da intervención
educativa, e mesmo garantindo a presencia estratéxica
deste Instituto en vindeiras iniciativas de envergadura
instructiva para a a sociedade galega.
A Memoria que agora ofrecemos á comunidade universitaria
e educativa en xeral culmina outra andaina do Instituto,
na modesta opinión de quen asina chea de fiestras
abertas para enxergar posibilidades de poder xuntar aínda
máis vontades. Así pois, nesta solaina temporal
apetece lembrar nomes que teñen dado folgos á
viaxe realizada. Empezando polo Reitor Senén Barro,
ao que recoñecemos alto sentido institucional e agradecemos
o respecto e autonomía coa que temos planificado
e tomado as decisións que criamos mellores para o
futuro do ICE. O seu apoio ás iniciativas presentadas
deunos alento e seguridade.
Desde logo, nada sería posible á marxe do
magnífico labor do persoal de administración
e servizos (con Elvira Rodríguez e Mónica
Requeijo sempre á frente, e coa aportación
de Nélida Francos, Esther Sar, Victoria del Río,
María Luisa del Río, Pepe e Ana María
Cunqueiro, e Rafael Varela, entre outros), e do persoal
docente e investigador que aquí desenvolve tarefas
e funcións nas que apoiar unha engranaxe académica
que, aínda complicándose por momentos, tamén
fornece de agradables sensacións no plano das relacións
humanas.
Grazas a todas as persoas que teñen axudado a que
sigamos estando onde sempre quixemos que estivera o ICE
desta gran Universidade. Non podería esquecer a ninguén
porque todas e todos foron espléndidos proveedores
de ideas, proxectos e marcos de acción. Xunto á
amizade e o compromiso amosado por José Manuel Vez,
tiven a ledicia de contar coa confianza de Felicidad Barreiro,
María José Méndez, Mar Lorenzo, Celso
Rodríguez, Ana Porto, Euloxio Pernas, Beatriz Cebreiro
e Carmen Fernández. Non esquezo, naturalmente, o
traballo realizado por Carmen Morán, Pepe Armas,
Pepe Mendoza, e Bieito Silva, Profesores do Instituto, xunto
con Manuel Antonio Fernández (coordinador do Taller
de Educación Ambiental), tanto no eido da formación
do profesorado de ensino secundario como no propiamente
investigador. E tampouco ás bolseiras e persoal de
investigación (Begoña Gómez, Carmen
Cambeiro, Diana Priegue, Nuria Abal, Lucía Maquieira,
Charo Castro e Sonia Basanta) que tanto teñen mesturado
a atención aos seus proxectos co labor de atender
eficazmente aos moitos asuntos que nestas paredes demandan
a cotío unha resposta rápida.
O paso do tempo non esmorece senón que fai medrar
a satisfacción pola oportunidade de compartir non
poucos proxectos e bastantes ilusións coas profesoras
e os profesores da nosa universidade que teñen feito
do ICE o que, afortunadamente, sempre foi e todos confiamos
que siga sendo: unha casa de estudo incondicionalmente aberta
ás ideas e ás vontades que só queren
o mellor para a Universidade de Santiago de Compostela e
para a Educación en Galicia.
Miguel Anxo Santos Rego
Director do ICE-USC
Xullo 2006
